Het leven rond 1900 in Berg en Terblijt

Theodoor, zijn vrouw Maria Gertrudis, hun 7 zonen en 1 dochter wonen in het dorp Berg in het begin van de 20e eeuw. De functies van Theodoor (koster, veldwachter, gemeentesecretaris en boer) en die van zijn zonen Sjang, Mathieu, Pierre, Louis, Sjoo, Giljam en Bèr illustreren het dorpsleven in Zuid-Limburg rond 1900. In de Zuid-Limburgse boerendorpen in die tijd waren er veel grote gezinnen en hadden mannen vaak meerdere beroepen tegelijk.

Een wel erg groot gezin

Vrouwen bleven veel meer op de achtergrond, zorgden voor het grote aantal kinderen en deden het huishouden. In het begin van de 20e eeuw was het zorgen voor de eerste levensbehoeftes nog een hele klus voor man en vrouw. Mensen moesten inventief en veelzijdig zijn om de eindjes aan elkaar te kunnen knopen. Maar het was ook een spannende tijd: de technische ontdekkingen volgden elkaar snel op en begonnen het dagelijkse leven steeds meer te veranderen.

Zoon Louis was kruidenier.

Kruidenierswinkel met koloniale waren

Een kruidenier in die tijd verkocht keukenkruiden (bijv. anijs), grutten, suiker, stroop, koloniale waren (specerijen zoals peper, koffie, thee, cacao en tabak), kaarsen, lampolie, blauwsel en stijfsel voor de was en zeep. Geen verse producten dus. Melk was supervers te verkrijgen: direct van de koe. Bijna elke boer had een eigen koe. En de andere Bergenaren kochten hun melk bij de melkboer.

De melkboer

In 1916 kwam er een stoomzuivelfabriek in Vilt, vlakbij Berg, die maar enkele jaren bleef bestaan en waar fluitekies werd gemaakt. De meeste dorpelingen waren behoorlijk zelfvoorzienend: ze verbouwden eigen groente, aardappelen en fruit. En hielden eigen kippen: vaak werden de eieren op de markt in Maastricht verkocht. Eieren waren nog een luxeproduct. Het fruit werd ingemaakt. Het brood werd meestal zelf gebakken. De boerderijen hadden immers hun eigen bakkes. Voor de kermis werden soms 40 vlaaien gebakken in een boerengezin.

Sjoo is postkantoorhouder, kleermaker en koster. Vanaf 1918. Dan krijgt Berg het eerste postagentschap.

De postbode – van Gogh

Daarvoor kreeg Berg zijn post van de postbode van Houthem die 3x per dag te voet de post ging ophalen in Valkenburg. Hij gaf ook mondelinge berichten door aan zijn klanten. En dan dronk hij regelmatig een kopje koffie bij de mensen thuis.
In 1915 was er de mogelijkheid om een telefoonaansluiting aan te schaffen in Berg. Het begin van de run op communicatiemogelijkheden.
Vanaf de 16e eeuw beschikte Berg over 2 waterputten. Voor water moest je dus met ‘2 emmertjes’ naar de put. Vilt kreeg pas een put in 1843: de mensen moesten helemaal naar de Geul lopen voor water.

Boerenerf met waterput – Bodifée

De Limburgsche Waterleiding Maatschappij legde in 1905 waterleidingen aan in Valkenburg, Houthem en Meerssen en liep daarmee flink voorop in het Limburgse platteland. Andere gemeenten waaronder Berg kregen pas na 1925 een eigen waterleiding.
Bij kruidenier Louis kon je kaarsen en lampolie kopen voor de verlichting van je huis. Maar in 1921 komt er gelukkig elektriciteit in Berg.

De Ford T in 1913

De eerste auto in Berg rijdt in 1905 het grindpad op door het Romeinsch Rotspark (op de berghelling tussen Geulhem en Berg) als dat wordt geopend. De harmonie is erbij. De eerste auto’s zijn voor minstens 8 personen en hebben lantaarns als lampen, een soort gemotoriseerde koetsen. In 1920 is de maximumsnelheid voor auto’s 20km per/u op de Rijksweg.

Un kengkee (quinquet=olielamp)

Theodoor is o.a. veldwachter. Een veldwachter houdt zich bezig met stropers en inbrekers en moet gevechten oplossen. Bij kermissen en Karnaval wordt er regelmatig een robbertje gevochten. Dan komt Theodoor in actie.
Zijn zoon Bèr, neemt de boerderij over en is ook kassier. Het geld van de mensen van Berg wordt in een kluis bewaard in het huis van de kassier. Hij houdt kantoor als hij ‘vrij’ heeft, van zijn andere baan.
Een van de banen van zoon Sjoo is kleermaker. Met kleding werd heel zuinig omgesprongen: ze werd zoveel mogelijk hersteld en doorgegeven aan de jongere kinderen. Mensen met geld konden kleding op maat laten maken door een kleermaker. Rond 1900 werkten kleermakers ook voor winkels, die de eerste confectiekleding verkochten. Maison Louis in Maastricht was een van de eerste confectiezaken.
Sjang (aanvankelijk onderwijzer in Berg) en Pierre worden allebei hoofdonderwijzer, in Gronsveld en in Heer. Het eerste onderwijs in Berg gebeurt door de kapelaan in de kapelanie vanaf 1714. In 1805 zijn Latijn, Frans, Nederlands en rekenen verplichte vakken geworden. De school is open van 11 november tot Pasen: de kinderen moeten ook nog werken op het veld. Vilt krijgt een school in 1920. Tot die tijd moeten de kinderen te voet naar de school van Berg.

Mathieu is caféhouder. In die tijd is het café een soort huiskamer bij de caféhouder thuis. Mathieu heeft echter ook een concertzaal voor de harmonie achter zijn huis annex café laten bouwen. Zijn huis uit mergelstenen heeft hij in 1908 laten bouwen. In 1866 telt Berg 13 drankgelegenheden: 7 café’s en 6 winkels met een tapvergunning, waar je voor een snelle borrel terechtkunt.

Een soort huiskamercafé – van Gogh

Naast borrelen zijn kaarten, kegelen en duivenmelken populair in de vrije tijd. Er is de voetbalclub (1912), de schutterij (uit 1617!), de harmonie (1894), de toneelclub (1905) en de toneelafdeling van de harmonie (1916). En 2x per jaar kermis: je kunt dan dansen op het bal. 3 à 4x per jaar organiseert de harmonie weideconcerten. En natuurlijk is er Karnaval. De 21-jarige Sjang is de 1e dirigent en directeur van harmonie Concordia, aanvankelijk fanfare Concordia. Giljam is onderdirecteur, maar speelt ook mee. Net als Bèr, Mathieu en 2 van zijn zonen. Aanvankelijk zorgt de harmonie vooral voor verbondenheid en gezelligheid. Later volgen er muzikale prestaties van niveau. Vooral de toneelclub is een voorbeeld van de vrouwonvriendelijkheid van het verleden: vrouwen mogen letterlijk niet meespelen. Mannen spelen de vrouwenrollen. Theodoor en Sjoo zijn koster. Natuurlijk spelen de kerk en religie een grote rol in het leven van de mensen in die tijd. Maar dat is een ander verhaal.