De gans was de hoedster van het Limburgse erf

Ganzen werden al in het oude Egypte en in Mesopotamië gehouden als huisdier. Ook de Grieken en Romeinen hielden ganzen. Zo staat er geschreven dat in gebouwen van de koning van Sparta, Menelaos, ganzen werden vetgemest. De Romeinen waren dol op ganzenlever en gebruikten de dons voor hun kussens. Ook in Noord-Europa was de gans populair: Karel de Grote stimuleerde de ganzenteelt op pachthoeves. En vanaf de 20^e eeuw werden op bijna elke boerderij in Zuid-Limburg ganzen gehouden.

Ganzen van de boerderij – Anna Boch

Het houden van ganzen in boerderijen werd in de 19^e eeuw steeds meer als statussymbool gezien. Slapen op matrassen en kussens met donsvulling was een luxe die eerst alleen voor de rijken was weggelegd. Omdat de ganzen overdag vrij rondliepen op het erf mochten grote pachters maximaal 6 ganzen houden in Zuid-Limburg: het risico bestond dat ze bij de buren gingen grazen als de hoeswei was kaalgegeten. Maar met 6 ganzen was niet zo snel een nieuwe bedvulling verkregen. Vandaar het gezegde: Zève gaowse in zève jaor, ’n vaere bed mè neet zoe sjwaor. Belangrijker was echter de waakfunctie van de gans. Het zeer goed ontwikkelde gehoor en gezichtsvermogen van de gans maakte haar geschikt voor deze taak. Het Franse woord voor gans is oie en is afgeleid van ouïr dat horen betekent.

Het bekende personage Nils Holgersson met zijn ganzen

’s Nachts verbleven de ganzen in een hok op de binnenplaats van de boerderij zodat ze deze konden bewaken. Zeker in de tijd van de Bokkenrijders was de waakzaamheid van de gans welkom. De Grieken en Romeinen beeldden soms een gans af op het graf van een vrouw die de waakzaamheid en zorgzaamheid van de gestorvene verbeeldde. Tot aan de 20^e eeuw was de gans ook voedselbron in Zuid-Limburg. Op 11 november bleef men zelfs nog een eeuw langer gebraden gans eten: de Maartensgans.

Gebraden gans

De traditie van het eten van gans met Kerstmis was al verdrongen door de kerstkalkoen toen de kalkoen in Europa werd geïntroduceerd. Ganzenborden was ook in Zuid-Limburg een geliefd gezelschapsspel in de winter. Ook het ganzenbordspel heeft een lange geschiedenis en werd voor talloze doelen gebruikt: als symbool voor een zoektocht naar wijsheid en zelfkennis, het uitbeelden van een stuk geschiedenis of een reiskaart (de Tempeliers zouden het spel hebben uitgevonden om de pelgrimsroute naar Santiago uit te beelden, de ganzenpoot was hun symbool). Zelfs als een leerroute naar goed burgerschap.

Ganzenbordspel uit de 19e eeuwDe Franse methode om ganzen vet te mesten voor de ganzenleverpaté en de traditie van het ‘gaashouwe’ dat ook in Zuid-Limburg plaatsvond staan ver af van de oude ganzenbordsymboliek. Gelukkig is het gansslaan nu verboden. In onze tijd kom je ganzen af en toe nog eens op straat tegen: als ze achter elkaar lopen in een ganzenparade in Geleen of in Valkenburg.

Ganzenhoeden

Of als groepje In een historische optocht in Maastricht. Of als ze in ganzenpas netjes via het zebrapad oversteken in Brunssum bij hun vijver of bij het provinciehuis aan de Maas in Maastricht. De uitdrukking ‘domme gans’ is echt niet op zijn plaats.